سن و زاد سال مشکین قلم

به نام یکتاخداوندِ اَبهی

یادداشتی در بابِ

سنّ و زاد­سالِ «جناب مشکین­ قلم»

خوشنویسِ شهیر بهائی

(1824 – 1912 م)

آرمان آرین

در موردِ سالِ تولّد جناب محمّدحسین اصفهانی ملقب به «مشکین­قلم»، دست­کم دو روایتِ برجسته وجود دارد. یکی آنکه ایشان را حدوداً زاده­ی سال 1810 میلادی می­داند و دیگری سال 1826م را نزدیک­تر به واقعیت می­شناسد.

این اختلاف، میان سال تولدِ ایشان سبب می­شود که ما به کاوشی دقیق­تر دست زنیم و در جستجوی مدارک تازه و مُتقن برآییم. این مدارک شاید در میان آثار و نوشتار خود ایشان نهفته باشد، به ویژه آن تابلوها که تاریخ و امضای­شان همراه با سال نگارش، سنّ ایشان را نیز در کنار خود به یادگار نگاه داشته­اند.

تصویر الف

اینکه سال­ تولّد ایشان دقیق و روشن نیست با توجه به رسوم دوره­های پیش از ایجاد شناسنامه ملی در ایران، چندان عجیب نمی­نماید و سال تولّد جناب مشکین­قلم نیز از این قاعده مستثنی نبوده­ و تنها سال وفات ایشان یعنی1912م بطورقطع مشخص است.

در نخستین تابلو از آثار مذکور (تصویر الف)، ایشان خود در سال 1326 قمری معادل 1908 میلادی در سرزمین هند نوشته­اند که 85 ساله­اند، بنابراین حدود 4 سال بعد که در عکّا صعود کردند، حدوداً هشتاد و نُه سال داشته­اند.

ذکر تقریب و حدود در این محاسبه، از آنجاست که نامِ ماه در سالِ قمری مذکور، پای خط-نوشته روشن نیست و به­همین­دلیل و چرخشی که ماه­های قمری نسبت به ماه­های خورشیدی دارند، نمی توان سال و ماه دقیق میلادی را به­دست آورد.

ولی در­هر­حال و بر­اساس شاهدی نظیر تاریخ و سنّ امضاء تابلو توسط آن حوّاری خوشنویس، کافی­ست 85 سال را از 1326 ق زیر تابلو یا همان 1908م بکاهیم تا سال تولد جناب مشکین­قلم با نهایت دقتِ ممکن، حاصل آید.

تصویر ب

تابلوی دومی که می­توان صحّت سن و تاریخ تابلوی نخستین را با آن سنجید، تصویر ب است که چنین امضاء شده: «بنده­ی عبدالبهاء مشکین­قلم در سنّ هفتاد و دو سالگی تحریر شد. سنه 1314 ق»[1] که این سال، معادل است با 1896 میلادی که با فرض سال تولد 1823 م، سن مشکین­قلم یک سال اختلاف – به دلیل اختلاف قمری، شمسی و میلادی – پیدا می کند. همین سبب می­شود که سال تولد مشکین­قلم به میلادی را چیزی میان 1823 و 1824 بدانیم.

اما امضاء تابلوی سوم (تصویر پ) که آن نیز سنّ و تاریخی دقیق دارد به ما در هرچه دقیق­تر شدن فرضیه­مان یاری خواهد رساند: «بنده­ی عبدالبهاء مشکین­قلم در سنّ هشتاد سالگی در مدینه­ی منوّره­ی عکّاء به تحریر این صفحه پرداخت – در سنه 1322»[2] که معادل 1904م است و با کسر هشتاد سال مذکور، آن نیز ما را دقیقاً به زادسال 1824م می­رسانَد.

تصویر پ

تابلوی چهارم (تصویر ت)، امضاء 1324 ق دارد (احتمالاً ماه­های آخرِ آن سال)[3] که معادل 1907م می­شود و مشکین­قلم خود را در آن سال، 83 ساله می­خوانَد: «در بندر معموره­ی بمبئی در سنّ هشتادوسه سالگی مَعَ [با] نهایت دلتنگی و پریشانیِ مُفارقت، بنده­ی عبدالبهاء مشکین­قلم تحریر نمود – سنه1324»[4] بنابراین باز هم به زادسال مشکین­قلم در سال 1824م می­رسیم.

تصویر ت

نکته جالب­توجه اینجاست که براساس آثار بدست آمده، از دهه­ی هفتم و هشتم زندگی مشکین­قلم است که او آغاز به نگارش سنّ خویش پای آثار خود می­کند و این شاید به نوعی نشاندهنده­ی نگاهی تازه در وی برای تاریخ­نگاریِ صحیح آثار و زندگی خویش باشد. زیرا ایشان با لبِ بام رسیدنِ آفتابِ عمر خویش و روند رو به رشد امرالله، بی­تردید می­دانسته که به­زودی آثارش در چهارسوی جهان مورد تماشا و بررسی قرار خواهند گرفت و به همین دلیل می­خواسته با مخاطبانش، هر چه بیشتر اطلاعات و حسّ خود هنگام آفرینش آثارش را منتقل نماید، چنان­که این حس در غربتِ هند و دوری­اش از مولای خود، دوچندان نیز شده است.

72 سالگی1314ق1896م
80 سالگی1322ق1904م
83 سالگی1324ق1906م
85 سالگی1326ق1908م

جدول 1 – فشرده­ی سنین و تواریخ چهار تابلو

نهایتاً با مطابقه­ی چهار اثر سنّ و تاریخ­دارِ بالا، سال 1823م و دقیق­ترش 1824م به عنوان زادسال جناب مشکین­قلم پیشنهاد می­شود که معادل است با 1202 خورشیدی، 1239 قمری و 20– سال مانده به سرآغاز تقویم بدیع بهائی.

بر همین اساس درمی­یابیم که جناب مشکین­قلم، 7 سال از حضرت بهاءالله و 5 سال از حضرت باب کوچک­تر بوده است. همچنین او 22 سال از حضرت عبدالبهاء و 75 سال از حضرت شوقی ربّانی بزرگ­تر بوده و 9 سال نیز از یحیی ازل.

بر همین روند، می­توان به سنّ جناب مشکین­قلم در برخی وقایع مهم صدر امر بابی و بهائی رسید که در نوع خود می­توانند جالب­توجه­ باشند:

سالِ موردنظرسنّ مشکین­قلمرُخداد مهم
1824میلادی (احتمالاً زمستان)تولدتولد جناب مشکین­قلم از یک خانواده شیرازی در اصفهان (فاطمه خانم و حاجی محمّدعلی تاجر اصفهانی)
1844م20 سالگیظهور دیانت بابی در شیراز
1848م24 سالگیصعود پدر ایشان (براساس تاریخ شفاهی)؛ این درست سال مرگ محمدشاه و بر تخت نشستن ناصرالدین­شاه است. اگر سفر مشکین­قلم برای تکمیل کارهای تجاری پدر را نیز مربوط به همین سال و حتی در روند چهار سال بعد از این، یعنی تا پایانِ 1851 بدانیم، بنابراین صدراعظمِ ماجرای بازار در زندگی مشکین­قلم که سبب ورود ایشان به دربار ناصری می­شود، امیرکبیر بوده است.
1867م43 سالگیرسیدن به حضور حضرت بهاءالله در ادرنه[5] (آدریانوپل عثمانی) ایشان در این سال آغاز به نوشتن برای امرالله کرده و هنوز از امضاء مشهور خود «بنده­ی باب بهاء مشکینقلم» استفاده نمی کرده است.[6]
نوامبر 1868م44 سالگیتبعید مشکین­قلم به قبرس (در یک کشتی با حضرت بهاءالله که ایشان به عکّا تبعید شدند).[7]
1878م54 سالگیآزادی از 11 سال حصر در قلعه­ی فاماگوستا قبرس (مطابق امضاء تابلوی «بسم الله الغنیّ الاَبهی» در دارالآثار حیفا). [8]
1884م60 سالگیآغاز دو سال تبعید نهائی وی در شهر «لارناکا» قبرس در دوران سلطه انگلیس بعد از عثمانی.[9]
14سپتامبر1886م62 سالگیآزادی کامل از جزیره­ی قبرس و سفر با کشتی برای تبعید خودخواسته به عکّا نزد حضرت بهاءالله.[10]
بهار 1890م66 سالگیدیدار با ادوارد براون در عکّا.[11]
1892م68 سالگیصعودِ موعودِ محبوب، حضرت بهاءالله.
1893م69 سالگیخوشنویسی کتاب مستطاب «ایقان» اثر حضرت بهاءالله[12] و «رساله سیاسیّه» اثر حضرت عبدالبهاء.[13]
1898م74 سالگیحکّاکی بر صندوق مرمرینِ عرش حضرت باب.
1905م81 سالگیسفر به هندوستان به خواست حضرت عبدالبهاء برای انتشار کتب امری[14] که اقامت مشکین­قلم در هند، دست­کم تا 1907م ادامه داشته است.[15]
6 دسامبر 1912م88 یا 89 سالگیصعود جناب مشکین­قلم در عکّاء.[16]

جدول 2 – چکیده­ی وقایع مهم زندگانی جناب مشکین­قلم

پائیز و زمستان 1401

آرمان آرین

همزمان با مراحل نهائی تهیه­ی فیلم مستند بلند «مشکین­قلم»


[1]  از کتاب «مشکین قلم هنرمند قرن نوزدهم» ص55 تابلوی 61 – بیت عَبود، اطاق منیره خانم.

[2] همان کتاب – تابلوی 67 – مرکز جهانی بهائی حیفا

[3] قاعدتاً در الگوی دقیق موجود براساس امضاء ایشان پای چهار تابلوی نمونه، باید 1325 ق نوشته می­شد و یا اینکه بپذیریم، ایشان از اواسط تا اواخر سال 1324 ق، 83 ساله شده­اند که این البته می­تواند تا حدودی ما را به ماه تقریبی تولد ایشان در پاییز یا زمستان نیز نزدیک سازد.

[4] همان کتاب – تابلوی 78 – مجموعه خصوصی فرانکفورت

[5] مقاله «زندگی و آثار مشکین­قلم» – نوشته: دکتر مهرداد مشکین، 1983 ص7 (ترجمه فارسی این مقاله در دو شماره­ی مسلسل پیام بهائی در جولای و آگوست 2021 نیز منتشر شده است).

[6] مطابق با تابلوی 58 در کتاب مشکین قلم هنرمند خط­نگار قرن نوزدهم – ص53

[7] مقاله­ی شخصی سیاح- در تفصیل قضیه­ی باب – ادوارد براون – ص380

[8] البته براون در مقاله­ی شخصی سیاح آن را در سال 1879 و مشکین­قلم را 53 ساله می­داند (مقاله­­ی شخصی سیاح – در تفصیل قضیه­ی باب – ادوارد براون – ص378)

[9] مقاله شخصی سیاح – در تفصیل قضیه­ی باب – ادوارد براون – ص388

[10] دانشنامه­ی ادیان و اقوام – جلد دوم – جیمز هاستینگز – ص303

[11] یک­سال در میان ایرانیان – ادوارد براون – ص 366

[12] اسرار الآثار – فاضل مازندرانی – بخش 1 – ص 268

[13] لوحی از حضرت عبدالبهاء

[14] مقاله «زندگی و آثار مشکین­قلم» – دکتر مهرداد مشکین – 1983 – ص14

[15] مطابق تابلوی حضرت عبدالبهاء – مشکین قلم هنرمند قرن نوزدهم – ص57 – تابلوی 64

[16] دائره­المعارف تاریخی دیانت بهائی – هیو آدامسن – ص299

عربة التسوق
مرر للأعلى