به نام یکتاخداوندِ اَبهی
یادداشتی در بابِ
سنّ و زادسالِ «جناب مشکین قلم»
خوشنویسِ شهیر بهائی
(1824 – 1912 م)
آرمان آرین
در موردِ سالِ تولّد جناب محمّدحسین اصفهانی ملقب به «مشکینقلم»، دستکم دو روایتِ برجسته وجود دارد. یکی آنکه ایشان را حدوداً زادهی سال 1810 میلادی میداند و دیگری سال 1826م را نزدیکتر به واقعیت میشناسد.
این اختلاف، میان سال تولدِ ایشان سبب میشود که ما به کاوشی دقیقتر دست زنیم و در جستجوی مدارک تازه و مُتقن برآییم. این مدارک شاید در میان آثار و نوشتار خود ایشان نهفته باشد، به ویژه آن تابلوها که تاریخ و امضایشان همراه با سال نگارش، سنّ ایشان را نیز در کنار خود به یادگار نگاه داشتهاند.

تصویر الف
اینکه سال تولّد ایشان دقیق و روشن نیست با توجه به رسوم دورههای پیش از ایجاد شناسنامه ملی در ایران، چندان عجیب نمینماید و سال تولّد جناب مشکینقلم نیز از این قاعده مستثنی نبوده و تنها سال وفات ایشان یعنی1912م بطورقطع مشخص است.
در نخستین تابلو از آثار مذکور (تصویر الف)، ایشان خود در سال 1326 قمری معادل 1908 میلادی در سرزمین هند نوشتهاند که 85 سالهاند، بنابراین حدود 4 سال بعد که در عکّا صعود کردند، حدوداً هشتاد و نُه سال داشتهاند.
ذکر تقریب و حدود در این محاسبه، از آنجاست که نامِ ماه در سالِ قمری مذکور، پای خط-نوشته روشن نیست و بههمیندلیل و چرخشی که ماههای قمری نسبت به ماههای خورشیدی دارند، نمی توان سال و ماه دقیق میلادی را بهدست آورد.
ولی درهرحال و براساس شاهدی نظیر تاریخ و سنّ امضاء تابلو توسط آن حوّاری خوشنویس، کافیست 85 سال را از 1326 ق زیر تابلو یا همان 1908م بکاهیم تا سال تولد جناب مشکینقلم با نهایت دقتِ ممکن، حاصل آید.

تصویر ب
تابلوی دومی که میتوان صحّت سن و تاریخ تابلوی نخستین را با آن سنجید، تصویر ب است که چنین امضاء شده: «بندهی عبدالبهاء مشکینقلم در سنّ هفتاد و دو سالگی تحریر شد. سنه 1314 ق»[1] که این سال، معادل است با 1896 میلادی که با فرض سال تولد 1823 م، سن مشکینقلم یک سال اختلاف – به دلیل اختلاف قمری، شمسی و میلادی – پیدا می کند. همین سبب میشود که سال تولد مشکینقلم به میلادی را چیزی میان 1823 و 1824 بدانیم.
اما امضاء تابلوی سوم (تصویر پ) که آن نیز سنّ و تاریخی دقیق دارد به ما در هرچه دقیقتر شدن فرضیهمان یاری خواهد رساند: «بندهی عبدالبهاء مشکینقلم در سنّ هشتاد سالگی در مدینهی منوّرهی عکّاء به تحریر این صفحه پرداخت – در سنه 1322»[2] که معادل 1904م است و با کسر هشتاد سال مذکور، آن نیز ما را دقیقاً به زادسال 1824م میرسانَد.

تصویر پ
تابلوی چهارم (تصویر ت)، امضاء 1324 ق دارد (احتمالاً ماههای آخرِ آن سال)[3] که معادل 1907م میشود و مشکینقلم خود را در آن سال، 83 ساله میخوانَد: «در بندر معمورهی بمبئی در سنّ هشتادوسه سالگی مَعَ [با] نهایت دلتنگی و پریشانیِ مُفارقت، بندهی عبدالبهاء مشکینقلم تحریر نمود – سنه1324»[4] بنابراین باز هم به زادسال مشکینقلم در سال 1824م میرسیم.

تصویر ت
نکته جالبتوجه اینجاست که براساس آثار بدست آمده، از دههی هفتم و هشتم زندگی مشکینقلم است که او آغاز به نگارش سنّ خویش پای آثار خود میکند و این شاید به نوعی نشاندهندهی نگاهی تازه در وی برای تاریخنگاریِ صحیح آثار و زندگی خویش باشد. زیرا ایشان با لبِ بام رسیدنِ آفتابِ عمر خویش و روند رو به رشد امرالله، بیتردید میدانسته که بهزودی آثارش در چهارسوی جهان مورد تماشا و بررسی قرار خواهند گرفت و به همین دلیل میخواسته با مخاطبانش، هر چه بیشتر اطلاعات و حسّ خود هنگام آفرینش آثارش را منتقل نماید، چنانکه این حس در غربتِ هند و دوریاش از مولای خود، دوچندان نیز شده است.
| 72 سالگی | 1314ق | 1896م |
| 80 سالگی | 1322ق | 1904م |
| 83 سالگی | 1324ق | 1906م |
| 85 سالگی | 1326ق | 1908م |
جدول 1 – فشردهی سنین و تواریخ چهار تابلو
نهایتاً با مطابقهی چهار اثر سنّ و تاریخدارِ بالا، سال 1823م و دقیقترش 1824م به عنوان زادسال جناب مشکینقلم پیشنهاد میشود که معادل است با 1202 خورشیدی، 1239 قمری و 20– سال مانده به سرآغاز تقویم بدیع بهائی.
بر همین اساس درمییابیم که جناب مشکینقلم، 7 سال از حضرت بهاءالله و 5 سال از حضرت باب کوچکتر بوده است. همچنین او 22 سال از حضرت عبدالبهاء و 75 سال از حضرت شوقی ربّانی بزرگتر بوده و 9 سال نیز از یحیی ازل.
بر همین روند، میتوان به سنّ جناب مشکینقلم در برخی وقایع مهم صدر امر بابی و بهائی رسید که در نوع خود میتوانند جالبتوجه باشند:
| سالِ موردنظر | سنّ مشکینقلم | رُخداد مهم |
| 1824میلادی (احتمالاً زمستان) | تولد | تولد جناب مشکینقلم از یک خانواده شیرازی در اصفهان (فاطمه خانم و حاجی محمّدعلی تاجر اصفهانی) |
| 1844م | 20 سالگی | ظهور دیانت بابی در شیراز |
| 1848م | 24 سالگی | صعود پدر ایشان (براساس تاریخ شفاهی)؛ این درست سال مرگ محمدشاه و بر تخت نشستن ناصرالدینشاه است. اگر سفر مشکینقلم برای تکمیل کارهای تجاری پدر را نیز مربوط به همین سال و حتی در روند چهار سال بعد از این، یعنی تا پایانِ 1851 بدانیم، بنابراین صدراعظمِ ماجرای بازار در زندگی مشکینقلم که سبب ورود ایشان به دربار ناصری میشود، امیرکبیر بوده است. |
| 1867م | 43 سالگی | رسیدن به حضور حضرت بهاءالله در ادرنه[5] (آدریانوپل عثمانی) ایشان در این سال آغاز به نوشتن برای امرالله کرده و هنوز از امضاء مشهور خود «بندهی باب بهاء مشکینقلم» استفاده نمی کرده است.[6] |
| نوامبر 1868م | 44 سالگی | تبعید مشکینقلم به قبرس (در یک کشتی با حضرت بهاءالله که ایشان به عکّا تبعید شدند).[7] |
| 1878م | 54 سالگی | آزادی از 11 سال حصر در قلعهی فاماگوستا قبرس (مطابق امضاء تابلوی «بسم الله الغنیّ الاَبهی» در دارالآثار حیفا). [8] |
| 1884م | 60 سالگی | آغاز دو سال تبعید نهائی وی در شهر «لارناکا» قبرس در دوران سلطه انگلیس بعد از عثمانی.[9] |
| 14سپتامبر1886م | 62 سالگی | آزادی کامل از جزیرهی قبرس و سفر با کشتی برای تبعید خودخواسته به عکّا نزد حضرت بهاءالله.[10] |
| بهار 1890م | 66 سالگی | دیدار با ادوارد براون در عکّا.[11] |
| 1892م | 68 سالگی | صعودِ موعودِ محبوب، حضرت بهاءالله. |
| 1893م | 69 سالگی | خوشنویسی کتاب مستطاب «ایقان» اثر حضرت بهاءالله[12] و «رساله سیاسیّه» اثر حضرت عبدالبهاء.[13] |
| 1898م | 74 سالگی | حکّاکی بر صندوق مرمرینِ عرش حضرت باب. |
| 1905م | 81 سالگی | سفر به هندوستان به خواست حضرت عبدالبهاء برای انتشار کتب امری[14] که اقامت مشکینقلم در هند، دستکم تا 1907م ادامه داشته است.[15] |
| 6 دسامبر 1912م | 88 یا 89 سالگی | صعود جناب مشکینقلم در عکّاء.[16] |
جدول 2 – چکیدهی وقایع مهم زندگانی جناب مشکینقلم
پائیز و زمستان 1401
آرمان آرین
همزمان با مراحل نهائی تهیهی فیلم مستند بلند «مشکینقلم»
[1] از کتاب «مشکین قلم هنرمند قرن نوزدهم» ص55 تابلوی 61 – بیت عَبود، اطاق منیره خانم.
[2] همان کتاب – تابلوی 67 – مرکز جهانی بهائی حیفا
[3] قاعدتاً در الگوی دقیق موجود براساس امضاء ایشان پای چهار تابلوی نمونه، باید 1325 ق نوشته میشد و یا اینکه بپذیریم، ایشان از اواسط تا اواخر سال 1324 ق، 83 ساله شدهاند که این البته میتواند تا حدودی ما را به ماه تقریبی تولد ایشان در پاییز یا زمستان نیز نزدیک سازد.
[4] همان کتاب – تابلوی 78 – مجموعه خصوصی فرانکفورت
[5] مقاله «زندگی و آثار مشکینقلم» – نوشته: دکتر مهرداد مشکین، 1983 ص7 (ترجمه فارسی این مقاله در دو شمارهی مسلسل پیام بهائی در جولای و آگوست 2021 نیز منتشر شده است).
[6] مطابق با تابلوی 58 در کتاب مشکین قلم هنرمند خطنگار قرن نوزدهم – ص53
[7] مقالهی شخصی سیاح- در تفصیل قضیهی باب – ادوارد براون – ص380
[8] البته براون در مقالهی شخصی سیاح آن را در سال 1879 و مشکینقلم را 53 ساله میداند (مقالهی شخصی سیاح – در تفصیل قضیهی باب – ادوارد براون – ص378)
[9] مقاله شخصی سیاح – در تفصیل قضیهی باب – ادوارد براون – ص388
[10] دانشنامهی ادیان و اقوام – جلد دوم – جیمز هاستینگز – ص303
[11] یکسال در میان ایرانیان – ادوارد براون – ص 366
[12] اسرار الآثار – فاضل مازندرانی – بخش 1 – ص 268
[13] لوحی از حضرت عبدالبهاء
[14] مقاله «زندگی و آثار مشکینقلم» – دکتر مهرداد مشکین – 1983 – ص14
[15] مطابق تابلوی حضرت عبدالبهاء – مشکین قلم هنرمند قرن نوزدهم – ص57 – تابلوی 64
[16] دائرهالمعارف تاریخی دیانت بهائی – هیو آدامسن – ص299

